Polski Jubiler Nr 1 (18) 2003

NUMER ARCHIWALNY

Polski Jubiler Nr 3 (17) 2002

Na okładce:
Pierścionek z kolekcji firmy KiM

fot. Archiwum KiM

W NUMERZE

Georges Fouquet, Alfons Mucha, paryska Wystawa Światowa A.D. 1900

Kiedy w 1900 r. Dom jubilerski Fouqueta otrzymał nagrodę na paryskiej Wystawie Światowej (Exposition Universelle), istniał już od lat 40, ciesząc się bardzo dobrą reputacją wyrobioną przez swego założyciela Alphonse'a Fouqueta. Po I wojnie światowej, pod rządami syna Alphonse'a - Georges'a Fouqueta, firma uzyskała międzynarodową sławę i jednocześnie była postrzegana jako jedna z najważniejszych na jubilerskim rynku Paryża. Imię syna Georges'a, Jeana, który przejął po ojcu rodzinny biznes, kojarzone może być z najbardziej innowacyjnymi pomysłami jubilerskimi stylu art déco. Niestety załamanie rynku i krach giełdowy w 1929 r. mocno przyczyniły się do pogorszenia się sytuacji ekonomicznej firmy, a w końcu do bankructwa i zamknięcia w 1936 r. sklepu przy Rue Royale. Zacznijmy jednak od początku. Alphonse Fouquet, urodzony w 1828 r. w Alençon, od 1838 r. mieszkał w Paryżu. Jego rodziców nie było stać na zapewnienie mu wykształcenia, dlatego też w wieku lat 11 został oddany do terminu w wytwórni biżuterii w Marais (dzielnica Paryża), rejonie tradycyjnie zajmowanym przez jubilerów, złotników, grawerów i zegarmistrzów (także obecnie). Po pięcioletnim okresie nauki Alphonse opuścił swego pierwszego mistrza i rozpoczął pracę dla różnych warsztatów. Startując od taniej biżuterii, doszedł do etapu w którym współpracował z takimi jubilerami, jak Charles Murat, Alexis Falize czy Jules Chaise. Alphonse cały czas uczył się i doskonalił, co doceniali jego kolejni pracodawcy, którzy widzieli w nim solidnego i zdolnego pracownika. W 1855 r. Alphonse Fouquet rozpoczął pracę dla firmy Rouvenat, gdzie po raz pierwszy zetknął się z prawdziwym złotnictwem (do tej pory wykonywał jedynie tanią biżuterię, którą dzisiaj nazwalibyśmy sztuczną). Fouquetowi szybko udzieliła się atmosfera współzawodnictwa panująca wśród pracowników firmy w przeddzień pierwszej Wystawy Światowej w Paryżu. Sam zgłosił się do konkursu na projekt biżuterii - stroika głowy, w którym przedstawił motyw kwiatów, potraktowanych bardzo realistycznie, wykonanych techniką odlewu na wosk tracony. Rouvenat, który nigdy przedtem nie wykonywał biżuterii wykorzystującej motywy realistycznie potraktowanych kwiatów, był pod dużym wrażeniem projektu Fouqueta, który został wysoko oceniony. Zachęcony tym sukcesem, Alphonse zaczął uczyć się projektowania, rysunku z natury i modelowania w wosku. Od 1854 r. projekty sprzedawał wytwórniom biżuteryjnym brat artysty. W 1860 r. Alphonse Fouquet razem z Eugene Deshayesem otworzył firmę przy Rue du Temple 176. Dwa lata później rozwiązano spółkę, a Fouquet przeniósł się na Rue aux Ours, najpierw pod numer 36, a następnie 53. Dopiero po sukcesie na Wystawie Światowej w 1878 r. Fouquet mógł wyprowadzić się ze złotniczej dzielnicy Marais i przenieść firmę na Avenue de l'Opera 35. Od początku zatrudniał około 30 pracowników. Prace wykonywano na eksport do krajów europejskich i do tak odległych miejsc, jak Ameryka Południowa. W 1895 r. Alphonse Fouquet przekazał prowadzenie interesów swojemu synowi Georges'owi, który miał wówczas 33 lata. Sam daleki był jednak od zupełnego izolowania się od swojej pasji - złotnictwa. W 1898 r. napisał książkę Histoire de ma vie industrielle (tytuł można by przetłumaczyć jako: Historia mego pracowitego życia). Nie jest to jednak tylko opis kariery Alphonse'a, poczynając od 1839 r., ale przede wszystkim bardzo cenne źródło informacji o złotnictwie, jubilerstwie i paryskich kręgach złotniczych drugiej połowy XIX w. Autor przedstawił m.in. zasady hierarchii istniejącej pomiędzy ówczesnymi pracowniami, zasady organizacji współpracy, relacje między małymi wytwórniami a dużymi, dobrze znanymi firmami czy też systemy sprzedaży prac przez agentów-pośredników.

Fronton sklepu Fouqueta.

Georges Fouquet pracował w firmie ojca od 1880 r., ucząc się sztuki złotniczej i zarządzania firmą. Dążąc do utrzymania pozycji firmy, Georges interesował się nowymi kierunkami i pomysłami. Miał to szczęście, że objął stanowisko ojca w kluczowym roku 1895. Kluczowym dlatego, że właśnie wtedy narodził się niezwykły i zupełnie niepowtarzalny kierunek w sztuce - art nouveau. W tym samym roku sztuka użytkowa została w końcu dopuszczona do wystawy "Salonu Artystów Francuskich" na Polach Elizejskich (Salon des Artistes Français). Również w 1895 r. René Lalique po raz pierwszy wystawił prace sygnowane własnym nazwiskiem (wcześniej jego projekty sprzedawali zainteresowanym pośrednicy). Od tego też czasu, czyli około 1895 r., René Lalique, Henri Vever i Georges Fouquet tworzyli zarówno biżuterię artystyczną w nowoczesnym tego słowa znaczeniu, gdzie idea artystyczna decydowała o wartości danego obiektu, jak i klasyczne, dobrze zaprojektowane przedmioty, o wyważonych proporcjach, wykonane ze złota i emalii. Jednocześnie ustabilizował się pogląd, że w tej trójce artystów to Lalique jest główną postacią, za nim sytuuje się Vever, a dopiero potem Fouquet, którego prace były cenione za idealne wyczucie smaku, jak to ujął Henri Vever w swoim dziele La bijouterie française au XIXčme sičcle (Biżuteria francuska w XIX wieku).
Wnętrze sklepu.

    Swoje pierwsze projekty Georges Fouquet zaprezentował w 1898 r. Wśród przedstawionych prac była broszka w kształcie damskiego pantofelka oraz grzebień wykonany ze skorupy żółwia, przedstawiający motyla ze skrzydłami pokrytymi złotem i inkrustowanymi opalami. Indywidualny styl Fouqueta już się zdefiniował. Georges Fouquet nie stawiał na wierne odtworzenie natury, jak czynił to jego ojciec, ale opierał się na stylizowanych, już przetworzonych motywach fauny i flory.
    Georges zawsze podkreślał rolę pracy zespołowej. Jako projektanta wybrał Charles'a Desrosiersa, ucznia Luc-Olivier Mersona i Eugene Grasseta. Desrosiers, nauczyciel w szkole rysunku w Paryżu, nie był związany z żadną inną firmą, projektował jedynie dla domu jubilerskiego Fouqueta. Panowie spotykali się dwa razy w tygodniu, żeby omówić projekty. Zachowane rysunki Desrosiersa nie są datowane, ale ich identyfikacja wskazuje, że powstawały między 1898, a 1914 r.
    Myśląc o paryskiej Wystawie Światowej w 1900 r., Georges chciał stworzyć coś spektakularnego, zupełnie niezwykłego, chciał zmodernizować stylistykę biżuterii. Wtedy właśnie nawiązała się współpraca pomiędzy nim a ogromnie utalentowanym czeskim artystą, znanym do tej pory bardziej jako malarz, rysownik czy autor plakatów niż projektant, Alfonsem Muchą. Okoliczności ich pierwszego spotkania nie są dokładnie znane. Na pewno Fouquet musiał być obeznany z takimi dziełami Muchy, jak cykl kalendarzowy "Zodiak" (1896/1897) czy też "Głowy bizantyjskie"(1897). Fouquetowi z pewnością musiała zapaść w pamięć wspaniała biżuteria przedstawiona na tych pracach. Istnieje teza, że paryskiego jubilera i czeskiego malarza poznała ze sobą światowej sławy aktorka Sarah Bernhardt. Na jej zlecenie Mucha zaprojektował bransoletkę inspirowaną antykiem i wzorowaną na tej, która pojawiła się na plakacie z 1898 r., przedstawiającym Medeę (plakat oczywiście do sztuki, w której główną rolę grała Sarah Bernhardt). Zazwyczaj to René Lalique wykonywał teatralną i prywatną biżuterię aktorki, ale w 1899 r. Sarah Bernhardt poprosiła o wykonanie zaprojektowanej przez Muchę bransoletki właśnie Georges'a Fouqueta. Mowa oczywiście o słynnej bransoletce wężowej, w której sama bransoletka, owijająca się wokół ręki, połączona jest za pomocą cienkich łańcuszków z pierścionkiem. Kompozycja ta została wykonana ze złota, rubinów, diamentów, opali i emalii. To prawdziwe dzieło sztuki urzeka i formą, i niezwykle żywą kolorystyką.
Bransoleta wężowa dla Sary Bernardt.

Większość prac będących wynikiem współpracy Fouqueta i Muchy znamy tylko z fotografii (bransoleta wężowa jest więc w tym przypadku niezwykle istotnym wyjątkiem). Wspólne działania tych dwóch artystów spotkały się z dużym zainteresowaniem i aprobatą, zarówno publiczności, jak i krytyki. Na pewno wymagało to pewnego ryzyka, były to przecież bardzo nowoczesne i oryginalne wzory. Fouquet został jednak zauważony na Wystawie Światowej, a jego małe arcydzieła zaprojektowane przez Muchę były przez wszystkich długo komentowane. Krytycy rozumieli dążenia Fouqueta do odnowienia form, dostrzegali też ogromną rolę Muchy w tych dążeniach. Roger Marx podsumował wyniki tej współpracy, pisząc: "Mucha zrobił o wiele więcej niż tylko wsparł Fouqueta w jego pracy; on zaproponował Fouquetowi oryginalny i zupełnie nowy sposób projektowania biżuterii". Wkrótce jednak pojawiły się takie komentarze, jak ten Mauda Ernastyla, który twierdził, że wspólne kreacje tych artystów bardziej przypominają "kostium teatralny (...) niż biżuterię dla paryżanki". Takie reakcje mogą wytłumaczyć krótkotrwałość współpracy Fouqueta z Muchą i powrót jubilera do prostszych form już w 1901 r.

Literatura:
M-N. de Gary: Fouquet. W: The Master Jewelers.Red. A. Kenneth Snowman. London 1990, s. 158-172.
J-M. Bruson: The Fouquet Boutique. W: Alphonse Mucha: The Spirit of Art Nouveau. Katalog wystawy pod red. J. Sweeney. Art Services International, Alexandria, Virginia, 1998. B. Reade: Art Nouveau and Alphonse Mucha. London 1963.
R. Ulmer: Alfons Mucha. Köln 1994.