Strona główna | Linki | Katalog | Ogłoszenia | PTGEM | Subskrybcja | Ustaw startową | Do ulubionych | Poleć znajomym | Zaloguj się   
Aktualności
Informacje
Prawo
Trendy
Stowarzyszenia

Aktualny numer
Szukaj w serwisie

Instrumentalne i niekonwencjonalne metody badania kamieni szlachetnych. Cz. 3. Metoda Hodgkinsona
Tomasz Sobczak, Nikodem Sobczak
Metoda Hodgkinsona jest niekonwencjonalną metodą badania kamieni szlachetnych i ozdobnych, znaną też jako metoda refrektometru punktowego. Wykorzystuje się w niej dyfrakcje Fraunhofera na otworze kołowym. Pomiar sprowadza się do obserwacji obrazów dyfrakcyjnych wywołanych ugięciem światła białego na małym kołowym otworze po przejściu światła przez badany kamień. Wartość współczynników załamania światła (n), dwójłomności (^)  dyspersji (D) szacuje się za pomocą tzw. refraktometru punktowego.
Refraktometr punktowy, którego zasadę działania pokazano na rys. l, jest urządzeniem bardzo prostym. Składa się z płaskiej nieprzezroczystej płytki z niewielkim otworem kołowym, białego ekranu (tła) i silnego źródła światła białego (światłowodowe źródło światła). Istotna dla jakości obrazów dyfrakcyjnych, a pośrednio dla dokładności pomiarów, jest średnica otworu (szerokość szczeliny), ponieważ od niej właśnie zależy kąt ugięcia. Im średnica otworu mniejsza, tym większy kąt ugięcia. Badania prowadzi się w czterech etapach, wyznaczając:
1) wartości współczynników załamania światła (n);
2) wartości dwójłomności (^);
3) dyspersji (D);
4) wartości ilorazu dwójłomności i dyspersji (^ /D).

Sposób wykonania pomiarów jest następujący: badany kamień umieszcza się centrycznie nad otworem płytki, taflą w dół, i oświetla z góry silnym źródłem światła białego. Padające na kamień światło zostaje załamane i rozszczepione na granicy ośrodków powietrze - kamień i kamień - powietrze, a następnie, po wyjściu z kamienia, ugięte na krawędzi otworu płytki. W efekcie na białym ekranie pojawia się charakterystyczny obraz dyfrakcyjny w postaci barwnych pierścieni. Kształt otrzymanych obrazów i występowanie w nich pierścieni barwnych wynika z połączenia zjawisk dyfrakcji i interferencji światła. Kamienie jednołomne dają obraz dyfrakcyjny w postaci jednego wielobarwnego pierścienia, natomiast kamienie dwójłomne w postaci dwóch pierścieni. 

Współczynnik załamania światła
Pomiar współczynników załamania światła przy użyciu refraktometru punktowego stanowi najprostszą modyfikację metody refraktometrycznej stosowanej w praktyce gemmologicznej. Na rys. 2 pokazano bieg pojedynczego promienia światła monochromatycznego w badanym kamieniu. Na fasety pawilonu promień świetlny pada pod kątem alfa (prostopadle do tafli kamienia). W punkcie A, na granicy ośrodków (powietrze Ś kamień) promień ten zostaje załamany, następnie propaguje się w kamieniu wzdłuż odcinka AB i opuszcza kamień w punkcie B po powtórnym załamaniu na granicy ośrodków (kamień - powietrze). Do ekranu dociera przez mały kołowy otwór, na którym ulega ugięciu. Kąt załamania w punkcie B i kąt ugięcia na szczelinie jest równy kątowi beta. Wykorzystując prawa optyki falowej, można wyprowadzić zależność wiążącą kąty alfa i beta ze współczynnikiem załamania światła n:

Z założenia równoległości biegu promieni świetlnych na drodze pomiędzy źródłem światła a kamieniem i ich prostopadłości do tafli kamienia wynika, że kąt a padania światła na fasety pawilonu jest równy kątowi g pawilonu. W związku z tym wzór (1) przybierze postać: 

Zakładając, że kąt pawilonu gamma w stosunku do płaszczyzny rondysty, w poprawnie oszlifowanych kamieniach o bardzo dobrych lub dobrych proporcjach, jest stały (w praktyce ok. 40°) oraz że znana jest wartość h, możliwe jest wyznaczenie kąta beta z zależności: 

gdzie: d - promień barwnego pierścienia powstającego wskutek ugięcia światła na szczelinie; h - odległość płytki z otworem kołowym od ekranu (rys. 2).
Przyjmując, że kąt g dla badanych kamieni szlachetnych i ozdobnych o szlifie brylantowym jest stały, można uznać, że współczynnik załamania światła n zmienia się jedynie w funkcji kąta beta (pośrednio zależy od wartości d). Wynika stąd, że średnica barwnych pierścieni obserwowanych w metodzie Hodgkinsona jest funkcją współczynnika załamania światła danego kamienia, możliwe jest więc wyskalowanie odległości d na refraktometrze w jednostkach n . Skalowanie takie można przeprowadzić przy pomocy kamieni o znanym współczynniku załamania światła; w takim przypadku miarą n będzie zawsze odległość mierzona od osi barwnego pierścienia (punkt D na rys. 2) do pierścienia o barwie żółtej.

Dwójłomność ^
Kamienie dwójłomne badane za pomocą refraktometru punktowego dają dwa obrazy dyfrakcyjne, które w zależności od wartości dwójłomności mogą zajmować względem siebie trzy różne położenia:
1) obrazy dyfrakcyjne są wyraźnie rozdzielone (duża dwójłomność, np. oliwin ^ = 0,036); 2) obrazy dyfrakcyjne pokrywają się w pewnym zakresie (średnia wartość dwójłomności, np. turmalin ^ = 0,020);
3) obrazy dyfrakcyjne pokrywają się prawie całkowicie (mała dwójłomność, np. apatyt ^ = 0,003);

W pierwszym i drugim przypadku, używając "cechowanej" skali refraktometru punktowego, można określić wartości współczynnika załamania światła dla żółtej barwy dwóch pierścieni pojawiających się w obrazie dyfrakcyjnym, przy czym różnica tych wartości stanowić będzie wartość liczbową dwójłomności. Dla przypadku trzeciego, gdy obrazy dyfrakcyjne pokrywają się ze sobą, precyzyjne ustalenie położenia barwy żółtej w widmie jest bardzo trudne. Dobre wyniki można uzyskać, wykonując pomiar pomiędzy położeniami pierścieni o barwie czerwonej. Odpowiada to w pewnym sensie zastosowaniu czerwonego filtra w pomiarach refraktometrycznych i choć bezwzględne wartości współczynników za- łamania światła dla światła czerwonego i żółtego są różne, jednak uzyskana w ten sposób wartość dwójłomności wyznaczanej metodą Hodgkinsona zależy od położenia kamienia względem źródła światła, kątów, jakie tworzą osie optyczne z taflą kamienia, i kąta obserwacji, dlatego pomiar należy powtarzać kilkakrotnie; za wartość diagnostyczną przyjmuje się maksymalną wartość dwójłomności.

Dyspersja
W refraktometrze punktowym odpowiednio wyskalowanym w jednostkach n wartość dyspersji określa się jako różnicę odległości pomiędzy pierścieniem czerwonym a niebieskim danego obrazu dyfrakcyjnego (odpowiada to liniom Fraunhofera B-G). Należy pamiętać, że dla kamieni dwójłomnych, o dwóch obrazach, wartość dyspersji powinna być liczona pomiędzy pierścieniem czerwonym i niebieskim tego samego obrazu.

Stosunek dwójłomności do dyspersji (^ /D)
Określenie stosunku ^ /D sprowadza się do znalezienia jego maksymalnej wartości. Ponieważ wartość dyspersji jest niezależna od ustawienia kamienia względem źródła światła i położenia płaszczyzny tafli w stosunku do osi optycznych, wyznaczenie maksimum wartości ^ /D zależy jedynie od poprawnego wyznaczenia maksymalnej wartości dwójłomności. Wartość ta jest proporcjonalna do odległości pomiędzy pierścieniami żółtymi lub czerwonymi obserwowanych obrazów, natomiast D jest proporcjonalna do odległości między zewnętrznym pierścieniem czerwonym i wewnętrznym pierścieniem niebieskim danego obrazu. Z praktyki gemmologicznej wiadomo, że w tym zakresie widma wartości ^/D zmieniają się nieliniowo od wartości 0 dla kamieni izotropowych do wartości 2,6 dla kamieni anizotropowych. W tabeli zestawiono przykłady wartości n, ^, D i stosunku ^ /D dla wybranych kamieni szlachetnych i ozdobnych.

Tab. Przykłady wartości n, ^, D i stosunku ^ / D dla wybranych kamieni szlachetnych

Wnioski

Metoda Hodgkinsona ze względu na swoją prostotę jest godna rozpowszechnienia. Nie wymaga stosowania kosztownych przyrządów pomiarowych, a mimo to daje możliwość bezpośredniego porównania wielkości n, ^ i D, co zaawansowanym gemmologom pozwala na szybką i bezbłędną identyfikację kamieni. Proponowana metoda ma jednak pewne ograniczenia. Ponieważ poprawność wyników badań zależy od jakości uzyskiwanych obrazów dyfrakcyjnych, wpływ na otrzymywane dane mają następujące czynniki:
     (1) rodzaj i forma szlifu - stąd ograniczenie metody do okrągłych szlifów brylantowych i ich modyfikacji;
     (2) proporcje szlifu Ś z założenia wymagane bardzo dobre lub dobre;
     (3) Źródło światła - wymagane jest silne źródło światła białego ustawione tak, by czoło fali było prostopadłe do tafli badanego kamienia;
     (4) kąt osi optycznych w stosunku do tafli kamienia - kamienie jednoosiowe o osi optycznej prostopadłej do tafli kamienia dają na refraktometrze identyczny odczyt jak kamienie izotropowe; w przypadku stosowania metody Hodgkinsona można otrzymać tylko jeden obraz dyfrakcyjny;
     (5) wielkość kamienia - wraz ze wzrostem wymiarów kamienia polepsza się jakość otrzymywanych obrazów;
     (6) barwa kamienia - kamienie o intensywnej barwie własnej absorbują promieniowanie o określonych długościach fal (selektywna absorpcja światła), "wycinając" z obserwowanego widma całe zakresy barwne, np. barwę żółtą (kamienie intensywnie niebieskie, indygo i fioletowe), czerwoną (kamienie niebieskozielone) lub niebieską (kamienie pomarańczowe).
Literatura:
W. Hanneman: Educating the Eyeball - the Hodgkinson Method. "Lapidary Journa". 1980 nr 7.
W. Hanneman: Understanding the Hodgkinson Method. "Journal of Gem- mology" 1991 nr 3.
A. Hodgkinson: Visual Optics. "Journal of Gemmology" 1979 nr 5.
T. Sobczak, N. Sobczak: Niekonwencjonalne metody badania kamieni szlachetnych. "Acta Univesitatis Wratislaviensis" 1996 nr 1784.

[ drukuj ]


Źródło wiadomości:




Wydawca    Redakcja    Prenumerata    Reklama    Pomoc    Polityka prywatności    
Wszelkie prawa zastrzeżone.