Polski Jubiler

 NUMER ARCHIWALNY


Na ok豉dce: Jacek Byczewski, bransolety, stal, z這to

fot. J. Malinowski

W NUMERZE

Bi簑teria patriotyczna w zbiorach Muzeum Cysters闚 w W帷hocku
     Od 1991 r. istnieje w zabytkowych murach trzynastowiecznego opactwa Cysters闚 w W帷hocku, muzeum utworzone ze zbior闚 przekazanych klasztorowi przez znanego w latach 70. kolekcjonera - ksi璠za Walentego 奸usarczyka, proboszcza z Nowej S逝pi*.
     Poka幡 cz窷 ekspozycji stanowi pami徠ki zwi您ane z powstaniem styczniowym, a w鈔鏚 nich sztandary powsta鎍ze, bro bia豉 i palna, elementy ubioru i wyposa瞠nia powsta鎍闚, torby, pasy, 豉downice, a tak瞠 archiwalia i rzadkie druki z tego czasu, dokumenty podpisane przez przyw鏚c闚 powsta鎍zych - Traugutta, Langiewicza, Czachowskiego, Hauke-Bosaka ,oraz ich osobiste pami徠ki i fotografie rodzinne. S r闚nie eksponaty zwi您ane z represjami po upadku powstania, pami徠ki po wi篥niach i zes豉鎍ach, kajdany, 豉鎍uchy, elementy ubioru kator積ik闚, wyroby zes豉鎍闚 i przedmioty ich osobistego u篡tku.
     Poczesne miejsce w tej kolekcji zajmuje bi簑teria patriotyczna pochodz帷a z poprzedzaj帷ego wybuch powstania styczniowego okresu 瘸這by narodowej oraz z czasu bezpo鈔ednio po upadku powstania. Bi簑teria patriotyczna, to tak specyficznie polskie zjawisko, niewyst瘼uj帷e na tak skal w 瘸dnym innym kraju, pojawi豉 si u schy趾u XVIII w. i trwa豉 z przerwami i w r騜nych formach do czas闚 wsp馧czesnych. Nie przestaj帷 by ozdob, sta豉 si jednocze郾ie form manifestacji uczu patriotycznych, a zarazem 鈔odkiem porozumienia spo貫cznego, poprzez wyst瘼uj帷e na niej znaki symbolizuj帷e wierno嗆 Bogu i Ojczy幡ie. W 瘸dnym chyba jednak czasie nie mia豉 tak wymownej symboliki i nie by豉 tak powszechna, jak w okresie 瘸這by narodowej, kiedy noszenie jej rozbudza這 nadzieje spo貫cze雟twa na odzyskanie niepodleg這軼i.
     W latach 1860-1862 odbywa造 si, g堯wnie w Warszawie, liczne nabo瞠雟twa 瘸這bne, odprawiane dla przypomnienia rocznic historycznych i uczczenia pami璚i bohater闚 zryw闚 niepodleg這軼iowych. Masowy udzia ludno軼i stolicy w tych nabo瞠雟twach, organizowanych ku pokrzepieniu serc w czasie niewoli, nadawa im charakter demonstracji narodowych. Tak wielk demonstracj uczu patriotycznych by pogrzeb Katarzyny Sowi雟kiej, wdowy po generale powstania listopadowego, w czerwcu 1860 r. Kolejne manifestacje - 25 lutego 1861 r. w 30. rocznic powstania listopadowego oraz krwawo st逝miona manifestacja 27 lutego - spowodowa造 og這szenie w ko軼io豉ch powszechnej 瘸這by narodowej. Jej zewn皻rznym przejawem by這 noszenie, mimo surowego zakazu carskiego, czarnych ubior闚. Przyk豉dy takich stroj闚 damskich, sprowadzanych z Pary瘸, znajduj si r闚nie w ekspozycji w帷hockiego Muzeum. U篡wane dot康 klejnoty zast徙iono czarn bi簑teri. Nastr鎩 瘸這by spot璕owa豉 masakra, do jakiej dosz這 podczas rozgromienia przez kozak闚 i 瘸ndarm闚 carskich najwi瘯szej manifestacji patriotycznej, jaka odby豉 si 8 kwietnia 1861 r. na Placu Zamkowym w Warszawie.
     Zbi鏎 kilkunastu krzy篡k闚 z kolekcji Muzeum w W帷hocku jest przyk豉dem bi簑terii upami皻niaj帷ej te wydarzenia. Krzy瞠 w豉郾ie, jak si uwa瘸, zapocz徠kowa造 mod na bi簑teri 瘸這bn. Wykonane by造, podobnie jak wi瘯szo嗆 wyrob闚 bi簑terii patriotycznej, z materia堯w tanich i 豉two dost瘼nych, najcz窷ciej 瞠laza, o這wiu, mosi康zu, cyny, rzadziej z drewna hebanowego, ko軼i s這niowej i srebra. Bardzo zr騜nicowany jest te poziom ich wykonania, od starannych, indywidualnych wyrob闚, po tandetne i masowo produkowane.
     Najpopularniejsze by造 powszechnie noszone 瞠liwne krzy篡ki r騜nej wielko軼i, z datami dziennymi manifestacji (fot. 1). Na awersie widnieje na poprzecznej belce napis PAMI﹗KA, a na pionowej daty 25, 27 LUT. 8 KWIET. 1861. Na rewersie, w miejscu skrzy穎wania ramion, korona cierniowa i prze這穎na przez ni palma - symbole m璚ze雟twa, oraz napis na pionowej belce WARSZAWA.
     R闚nie popularne by造 krzy篡ki o這wiane o zako鎍zeniach ramion w formie kulek, z figurk Chrystusa Ukrzy穎wanego na awersie i upami皻niaj帷ym manifestacje napisem D 25, 27 LUTY 1861 na rewersie. Przyk豉dem indywidualnego wyrobu odznaczaj帷ego si staranno軼i wykonania jest krzy篡k z ko軼i s這niowej o zako鎍zeniach ramion w formie sp豉szczonych ga貫k z mosi篹n figurk Chrystusa, rotulusem z napisem INRI i czaszk. Na odwrocie wyryty napis PAMI﹗KA 27 LUTEGO 1861 R. (fot. 2).
     Bi簑teri o charakterze bardziej luksusowym reprezentuje naszyjnik w formie korali z doczepionym krzy篡kiem z czarnego szylkretu. W bezpo鈔ednim s御iedztwie krzy篡ka znajduj si du瞠, okr庵貫, malowane na czarno koraliki, ozdobione metalowymi guzami imituj帷ymi kameryzacj. Pozosta貫 paciorki s mniejsze, wieloboczne, wykonane z laki i czarnego szk豉 (fot. 3).
     Obok krzy篡k闚 pojawi造 si wkr鏒ce inne wyroby bi簑terii 瘸這bnej - obr帷zki, pier軼ionki, broszki, klamry, spinki do mankiet闚 i krawat闚. Przyk豉dem bardzo popularnego wyrobu jest p豉ska obr帷zka pokryta od zewn徠rz emali (w tym przypadku b喚kitn, zazwyczaj by豉 to emalia czarna), na kt鏎ej widniej daty manifestacji warszawskich i korona cierniowa z ga陰zk palmow, symbolizuj帷e m璚ze雟two narodu i 瘸這b (fot. 4)
     Znacznie bogatsz symbolik prezentuj pier軼ionki z podw鎩nie skr璚onego drutu srebrnego, rozszerzaj帷ego si w p皻l, obejmuj帷 u這穎n poziomo kotwic, zako鎍zon krzy瞠m. Na kotwic na這穎ny jest orze貫k, a p皻l spina miniaturowa k堯deczka. Drut skr璚ony na kszta速 sznura symbolizuje sp皻anie, niewol, podobnie jak spinaj帷a go k堯deczka. Ale obok tej symboliki 瘸這bnej pojawiaj si te tre軼i bardziej optymistyczne - kotwica z Or貫m, jako god貫m narodowym, oznacza nadziej na odzyskanie niepodleg這軼i, a wie鎍z帷y j krzy, opr鏂z znaczenia 瘸這bnego, jest r闚nie symbolem zmartwychwstania (fot. 5).
     Nieco skromniejszy jest zbli穎ny form i technik wykonania pier軼ionek z pojedynczego, skr璚onego drutu srebrnego, zako鎍zonego dwiema kulkami, do kt鏎ego doczepione jest p豉skie serduszko, wype軟ione czarn emali, w centrum kt鏎ej widnieje drugie miniaturowe serduszko z wy興obionym orze趾iem. Serce, skute 豉鎍uchem, lecz zachowuj帷e w swym wn皻rzu god這 pa雟twowe - Or豉, jest wyrazem uczu patriotycznych Polak闚 b璠帷ych w niewoli, ale g喚boko kochaj帷ych ojczyzn (fot. 6).
     Te emblematy patriotyczne - krzy, kotwica, orze貫k, serce gorej帷e, powtarza造 si w innych rodzajach bi簑terii, takich jak klamry do pasa (fot. 7), spinki czy broszki, i wyra瘸造 podobne tre軼i.
     Kilka egzemplarzy starannie wykonanych broszek, powsta造ch w 1861 r. i p騧niej, w okresie powstania styczniowego, prezentuje inn symbolik. Maj one kszta速 zwini皻ego w formie ko豉 pasa spi皻ego klamr, w kt鏎ego a簑rowym, kolistym polu widnieje Orze lub dwudzielna tarcza herbowa z Or貫m i Pogoni, a od maja 1863 r., kiedy to sta豉 si god貫m Rz康u Narodowego, tr鎩polowa tarcza z herbami Polski, Litwy i Rusi, na tle czerwonej, b喚kitnej i bia貫j emalii. Wyra瘸j one jedno嗆 tych ziem, podkre郵on napisami - W JEDNO列I SIx i BO浩 ZBAW POLSK (fot. 8 i 9)
     Motyw tarczy herbowej wyst瘼uje r闚nie na spinkach do mankiet闚 (fot. 10 i 11) i na wisiorku z這穎nym z trzech po陰czonych w uk豉dzie pionowym element闚 - herbu, Or豉 wspartego na banderoli z napisem BO浩 ZBAW POLSK oraz okr庵貫j plakietki z Or貫m okolonym napisem o tej samej tre軼i (fot. 12).
     Jednoznaczn wymow symboliczn mia造 czarne bransolety lub naszyjniki w formie 豉鎍ucha, wykonane z ebonitu lub drewna, z zawieszonymi na nich krzy篡kami, k堯dkami lub medalionami (fot. 13).
     Po upadku powstania styczniowego, na skutek surowych represji carskich i zsy貫k na Sybir, zaprzestano masowego noszenia bi簑terii patriotycznej. Z nielicznych jej egzemplarzy, jakie wtedy powstawa造, znikn窸y dotychczas powszechnie u篡wane symbole. Jedynym, jaki pozosta, by Orze na czarnym tle. Poprzez tak du瞠 uproszczenie, tym dobitniejsza sta豉 si jego wymowa (fot. 14).
     Na zako鎍zenie tego przegl康u wybranych przyk豉d闚 bi簑terii patriotycznej prezentowanej na ekspozycji Muzeum w W帷hocku wypada wspomnie o jeszcze jednym eksponacie. W鈔鏚 znajduj帷ych si tam kilku przedmiot闚 pami徠kowych wykonanych przez zes豉鎍闚 na uwag zas逝guje szczeg鏊nie cenny, bo zrobiony z bardzo nietrwa貫go materia逝, unikalny pier軼ionek, kt鏎y zosta przywieziony z Syberii przez A. Bukowskiego, skazanego na katorg za udzia w powstaniu, a ofiarowany przez jego prawnuka Jerzego Ludkiewicza z Gda雟ka. Obr帷zka upleciona jest z ciemnego w這sia (wed逝g ofiarodawcy - z w這s闚 z brody), a oczko wykonane w formie nak豉dki ze z這tej blaszki, na kt鏎ej, na tle czarnej emalii widnieje napis z這tymi literami AMITIE.
     Pier軼ionki takie robione by造 przez skaza鎍闚 w kopalniach na Uralu. Z這to kupowali oni potajemnie od zatrudnionych tam robotnik闚. Do naszych czas闚 zachowa造 si ju tylko nieliczne egzemplarze tego typu wyrob闚 (fot. 15).
     Kolejne okresy noszenia bi簑terii patriotycznej - czas I wojny 鈍iatowej, pierwsze lata niepodleg這軼i, lata 30. XX w. czy okres II wojny 鈍iatowej, nie przynios造 ju nowych motyw闚 czy form w tych wyrobach. Powtarzane by造 wzory i symbole wcze郾iej u篡wane, przy czym najpopularniejsze by造 pier軼ienie ozdobione wizerunkiem Or豉, czego przyk豉dem s liczne pier軼ionki legionowe i sygnety z czasu II wojny 鈍iatowej.**
*Kolekcja zosta豉 przekazana klasztorowi w 1979 r. Na pocz徠ku lat 80. autorzy tej publikacji przeprowadzili inwentaryzacj zbior闚, sporz康zaj帷 katalog i dokumentacj fotograficzn obiekt闚. Wol ofiarodawcy i 篡czeniem Prymasa Polski ks. kardyna豉 Stefana Wyszy雟kiego by這 utworzenie muzeum w opactwie Cysters闚 w W帷hocku. Sta這 si to mo磧iwe po wprowadzeniu religii do szk馧, gdy zwolni豉 si du瘸, naro積a sala barokowego skrzyd豉 klasztoru, kt鏎a dotychczas, prowizorycznie podzielona, pe軟i豉 funkcj salek katechetycznych. Kolekcja ks. 奸usarczyka by豉 obszerna i wielotematyczna. Autorzy, urz康zaj帷 ekspozycj muzealn, dokonali wyboru eksponat闚 pod k徠em zilustrowania walk niepodleg這軼iowych narodu polskiego, poniewa taka by豉 sugestia ofiarodawcy i ks. Prymasa Wyszy雟kiego. Inne dzia造 kolekcji, niezwi您ane z tym tematem, prezentowane s na ekspozycji zmiennej.
** Por. artyku M. Gradowskiego Motywy patriotyczne w bi簑terii polskiej w "PJ" nr 2(10), 2000 (red.).

Fatal error: require() [function.require]: Failed opening required '../../config/right.inc' (include_path='.:/home/lib:/home/lib/php:/home/lib/pear:/home/lib/php/pear:/home/conf/lib:/usr/share/fpdf:/usr/share/pear:/usr/share/php') in /home/users/pj/public_html/archiwum/jubiler_3-14/index.php on line 46