Polski Jubiler

 NUMER ARCHIWALNY


Na ok豉dce: Jacek Byczewski, bransolety, stal, z這to

fot. J. Malinowski

W NUMERZE

Pozyskiwanie bursztynu z Ba速yku w dawnych wiekach
     W鈔鏚 wielu 鈍iadectw dotycz帷ych pozyskiwania bursztynu z morza trudno by這by znale潭 starsze, ni cz瘰to przytaczany napis wykonany pismem klinowym, znaleziony na od豉mku obelisku z Niniwy, pochodz帷y z X wieku p.n.e. Francuski badacz Jules Oppert uzna ten fragment za pochwa喚 udzielon kr鏊owi asyryjskiemu za to, 瞠 "w morzach wiatr闚 zmiennych (pasat闚) karawany jego kupc闚 這wi造 per造, a w morzach, gdzie gwiazda przewodnia (polarna) stoi w zenicie, szafranowy bursztyn" (R騜a雟ki 1959). Czy to nad Ba速ykiem "gwiazda przewodnia" sta豉 w zenicie - nie wiadomo. Nie tylko wi璚 zbierano wyrzucany przez morze bursztyn na pla瘸ch, ale - jak wynika z tego napisu - po豉wiano go z wody
     W polskiej literaturze najstarszym zapisem dotycz帷ym po豉wiania bursztynu prawdopodobnie jest pochodz帷a z XVI wieku wzmianka Macieja Kromera w dziele Polska: "[...] wyrzucany przez fale w kierunku wybrze瘸 wy豉wiaj w ma貫 sieci rozebrani do naga ludzie brodz帷y pod pr康" (Kromer 1578). Eksploatacja bursztynu na wybrze簑 Ba速yku musia豉 by w XVI stuleciu bardzo intensywna, o czym 鈍iadcz ilustracje i napisy na mapach pochodz帷ych z tego okresu, szczeg馧owo przedstawione przez B. Kosmowsk-Ceranowicz i T. Pietrzak w obszernym opracowaniu z 1985 r. Na mapie Olausa Magnusa z 1539 r. widniej beczu趾i i posta z 這pat w r瘯u, wskazuj帷a, i bursztynu poszukiwano tak瞠 w nadbrze積ych osadach. W opisie do mapy znajduje si informacja: "Succini collectio in littore prutenico" ("Zbieranie bursztynu na wybrze簑 pruskim"). Podobne beczu趾i ilustruj map Sebastiana Mnstera z 1550 r. Na kolejnej mapie Olausa Magnusa z 1555 r. wok馧 beczu貫k le膨 kawa趾i bursztynu. Niezwykle ciekawe s napisy na mapach Kaspara Hennebergera, zamieszczanych w atlasach Orteliusa, wskazuj one bowiem nie tylko na pozyskiwanie bursztynu w rejonie wybrze瘸 Sambii, ale i na dokonywane przez zbieraczy obserwacje. Przy zachodnim wybrze簑 Sambii znajduje si napis "Flante Zephyro - hic multum succini colligitur" ("Gdy wieje wiatr zachodni, tu zbiera si mn鏀two bursztynu"), za przy p馧nocnym "Borea flante hic succinum colligitur" ("Gdy wieje wiatr p馧nocny, tu zbiera si bursztyn"). Na mapie tej widniej r闚nie postacie z kaszorkami w r瘯ach oraz beczu趾i. Tacy sami zbieracze z kaszorkami narysowani s na mapie Sambii w dziele P.J. Hartmanna Succini prussici z 1677 r., ale pracuj zanurzeni do pasa w wodzie.
     W polskiej literaturze XVIII i XIX wieku wielokrotnie wspominano o zbieraniu lub 這wieniu bursztynu na wybrze簑 Ba速yku. Dzi瘯i tym zapisom mo積a dzi odtworzy metody pozyskiwania tego minera逝, a by造 one czasem bardzo przemy郵ne. Krzysztof Kluk w 1781 r. pisa: "Zbiera si na brzegach morskich, przerzucaj帷 piasek, w kt鏎ym go nawa軟o軼i morskie zagrzeba造, wyrzuciwszy z morza. υwi si i sieciami z morza. Po p馧nocnych wiatrach zapuszczaj si sieci na miejsca od 30 do 40 pr皻闚 g喚bokie i od wiatr闚 go sp璠zonego i skupionego wyci庵aj". Opr鏂z sieci u篡wano tak瞠 d逝gich tyczek, kt鏎ymi poruszano osady na dnie morza, aby bursztyn, kt鏎y w wodzie morskiej unosi si, m鏬 wyp造n望 na powierzchni. By豉 to metoda zwana szperaniem.
     J霩ef Jundzi陶, przy okazji wycieczki botanicznej na Wile雟zczyzn, poczyni tak瞠 obserwacje dotycz帷e pozyskiwania bursztynu. Opisuje po豉wianie bursztynu z 這dzi, przetrz御anie wyrzuconych przez morze wodorost闚 i do嗆 niezwyk陰 metod stosowan w pogodne dni zimowe, polegaj帷 na wyr帳ywaniu przer瑿li w lodzie, wypatrywaniu kawa趾闚 bursztynu le膨cych na dnie i wydobywaniu ich za pomoc specjalnych szczypiec. Po豉wianie bursztynu nie by這 dzia豉niem przypadkowym. "Trudni帷y si tym po這wem maj pewne znaki, kt鏎e ich na ten hazardowny po堯w prowadz. A naprz鏚 wiatry: wiatr lipawski, czyli p馧nocno-wschodni, jest zupe軟ie niepomy郵ny, gda雟ki za, czyli zachodni, wielce temu po這wowi sprzyja, opr鏂z tego je瞠li woda morska przy brzegach nape軟ia si g瘰to porostami, a najbardziej je瞠li wyrzuca kawa趾i zaokr庵lonego gni貫go drzewa (w璕la brunatnego)" (Jundzi陶 1821/1822).
     J霩ef Haczewski (1838) w obszernej rozprawie O bursztynie uzupe軟ia te informacje, podaj帷, 瞠 najobfitsze po這wy bursztynu maj miejsce po sztormach wywo豉nych przez wiatr p馧nocny. Zbieracze nie tylko przeszukuj pla瞠, lecz tak瞠 "w kaftanie i majtkach sk鏎zanych" zanurzaj si po szyj w wodzie, przy u篡ciu sieci w formie worka zagarniaj z dna nagromadzone przez fale osady i wodorosty i wyrzucaj je na brzeg. Tam ju czekaj ich 穎ny i dzieci, kt鏎e wybieraj okruchy bursztynu. Przy okazji malowniczego opisu ich pracy autor ubolewa nad trudem zbieraczy: "Praca ich przy pozyskiwaniu tego p這du jest bardzo mozolna i niebezpieczna, nast瘼uje bowiem zwykle w czasach niepogodnej jesieni, po kt鏎ej niejeden z przezi瑿ienia z tym 鈍iatem po瞠gna si musi" (Haczewski 1838). Jeszcze bardziej docenia prac po豉wiaczy inny autor: "Nie豉twa to robota, bo zwykle wiatr przyjazny pojawia si a pod zim i nieraz sk鏎zane poszukiwacz闚 ubranie, po kilkugodzinnym brodzeniu, pokryje si warstw lodu, a cz這nki ich st篹a貫 przy domowym dopiero ognisku gi皻ko嗆 sw odzyskuj" (Jenike 1855). Ten sam autor przedstawia r闚nie inn metod eksploatacji na wybrze簑, polegaj帷 na rozkopywaniu gruntu wzd逝 pla篡. Wydobywan ziemi wykorzystywano do usypania wa逝 odgradzaj帷ego miejsce rob鏒 od morza, aby nie zalewa豉 go niespodziewana fala.

     Pr鏏owano tak瞠 przy wydobywaniu zatrudnia nurk闚 (L.K. 1856). Odziani byli w gumowe ubranie z p造tami o這wianymi chroni帷ymi piersi i plecy, r闚nie obuwie zaopatrzone by這 w o這wiane podeszwy. Przez dwa k馧ka zamocowane u pasa przechodzi豉 lina, maj帷a zapewni bezpiecze雟two pracuj帷emu. 疾lazny he軛 na g這wie mia dwa otwory ze szklanymi okienkami, zabezpieczone drucian siatk. Do he軛u dochodzi豉 sk鏎zana rura, przez kt鏎 pompowano powietrze. Do wydobywania bursztynu z dnia nurek u篡wa 瞠laznej szufelki i siatki na kiju, za zebrane okruchy chowa do worka przytroczonego do pasa. Z powodu tak niewygodnego stroju nurek musia oczywi軼ie pozostawa w pozycji stoj帷ej, st康 te i praca jego niezbyt by豉 wydajna i metoda ta nie znalaz豉 szerszego zastosowania.
     Rosn帷y popyt na bursztyn w drugiej po這wie XIX wieku spowodowa, 瞠 opisane wy瞠j sposoby pozyskiwania bursztynu sta造 si niewystarczaj帷e. W 1854 r. W. Stantien, szyper (lub ober篡sta) z K豉jpedy, zacz掖 bagrowanie Zalewu Kuro雟kiego. Wkr鏒ce do陰czy do niego handlowiec M. Becker i w 1868 r. pracowa這 ju 12 statk闚 parowych. Na ka盥ym z nich zatrudniano od 10 do 25 robotnik闚; ekipy takie zmienia造 si co 8 godzin. Czerpakami wydobywano z dna morza piasek z bursztynem, w lokalizacji miejsca wydobycia kieruj帷 si wyst瘼owaniem bursztynu na przyleg造m l康zie (Br. Ch. 1883).
     Z t ju prawdziwie przemys這w metod wydobywania bursztynu nie mog造 oczywi軼ie konkurowa dawne przemy郵ne sposoby, stosowane przez mieszka鎍闚 wybrze瘸 od stuleci. Trud ich by ogromny i ryzyko utraty zdrowia czy nawet 篡cia powa積e, wydajno嗆 jednak - w por闚naniu z przedsi瑿iorstwem Stantiena i Beckera - musia豉 by znikoma. Prawdopodobnie w ko鎍u XIX wieku stopniowo znikaj z pejza簑 nadmorskiego i 瘸den ju autor nie opisze ich w taki spos鏏: "A przecie widok tych weso造ch 積iwiarzy morza jest prawdziwie malowniczy, kiedy powiewaj帷 rado郾ie kaszorkami, wst瘼uj w gro幡o szumi帷e ba逕any lub kiedy wracaj帷 z zdobycz, wchodz na brzeg bezpieczny, aby wysypa u這wiony bursztyn. Gdy za burza ustanie i morze l郾i帷e roz軼iele wody, wtenczas wskakuj帷 w 這dzie, wyje盥瘸j dalej na g喚bi, aby na toni szuka jeszcze obfitszego plonu" (L.K. 1856).

Literatura:
Br. Ch.: Kuro雟ka Zatoka. W: S這wnik geograficzny Kr鏊estwa Polskiego i innych kraj闚 s這wia雟kich. T. 4. Warszawa 1883 s. 930.
J. Haczewski: O bursztynie. "Sylwan" 1838 nr 1/2 s. 210-211.
L. Jenike [L.J.]: Bursztyn. "Ksi璕a 安iata" 1855 T. 5/1 s. 5.
J. Jundzi陶: Trzy p騧niejsze raporta ... przys豉ne z podr騜y botanicznej po guberni wile雟kiej. "Pami皻nik Farmaceutyczny Wile雟ki" 1821/1822 nr 3 s. 583.
K. Kluk: Rzeczy kopalnych, osobliwie zdatniejszych, szukanie, poznanie i za篡cie. T. 1. Warszawa 1781 s. 212.
B. Kosmowska-Ceranowicz, T. Pietrzak: Z dziej闚 rozwoju wiedzy o znaleziskach bursztynu i ich prezentacji na mapach dawnych i wsp馧czesnych. "Prace Muzeum Ziemi" 1985 z. 37 s. 27-60.
M. Kromer: Polska, czyli o po這瞠niu, ludno軼i, obyczajach i sprawach publicznych Kr鏊estwa Polskiego ksi璕i dwie [1578]. T逝m. S. Kazikowski. Olsztyn 1977 s. 31.
L. K. 1856: Bursztyn. "Przyroda i Przemys" 1856 nr 34 s. 269-272.
S. R騜a雟ki: Bursztyn. "Warmia i Mazury" 1959 R. 5 nr 6 s. 7-10.

Ilustracje
Fragment mapy Olausa Magnusa z 1555 r. z postaci kopacza i beczu趾ami z bursztynem.
Po豉wianie bursztynu z morza. "Przyroda i Przemys" 1856.
Po豉wianie bursztynu metod szperania (Runge 1868).
Str鎩 nurka. "Przyroda i Przemys" 1856.

Fatal error: require() [function.require]: Failed opening required '../../config/right.inc' (include_path='.:/usr/multiphp/php5.2/usr/share/php:/home/lib/php5.2:/home/lib/php5.2/pear') in /home/users/pj/public_html/archiwum/jubiler_3-14/index.php on line 46