Polski Jubiler

 NUMER ARCHIWALNY


Na ok豉dce: Jacek Byczewski, bransolety, stal, z這to

fot. J. Malinowski

W NUMERZE

Konserwacja surowca bursztynowego - aktualny problem

     Naturalna sk這nno嗆 bursztynu do ulegania do嗆 szybkim przemianom pod wp造wem wietrzenia stwarza problemy z jego konserwacj wszystkim osobom i instytucjom, gromadz帷ym jego zasoby przez d逝窺zy okres.
     Firmy wydobywcze i zbieracze surowca maj do czynienia albo z nadwy磬ami materia逝 o okre郵onych cechach (drobna granulacja, naturalne zanieczyszczenia, bry趾i i p造tki warstwowe, niemodne odmiany barwne), albo z celowo gromadzonymi okazami o wyj徠kowych cechach (charakterystyczne formy, wielkie bry造, okazy z inkluzjami). Te ostatnie bywaj sk豉dowane nawet przez kilkadziesi徠 lat, a w rodzinnych warsztatach przetw鏎czych, jako najcenniejsze zasoby, s przekazywane z pokolenia na pokolenie w stanie nietkni皻ym. Jest to naturalny punkt wyj軼ia dla prywatnego kolekcjonerstwa okaz闚 przyrodniczych i tworzenia kolekcji w muzeach.

Surowiec drobny, niezdatny na kamienie jubilerskie
     Nadwy磬i mniej cennych odmian surowca nie s obecnie w 瘸den spos鏏 konserwowane. Zaniechano nawet tak prostych czynno軼i, jak praktykowane dawniej na Kaszubach zalewanie bursztynu solank w beczkach lub kadziach. W Polsce nie stanowi to wi瘯szego problemu, bowiem uzysk rozdrobnionego surowca jest niewielki. Przy zbieraniu na pla篡 lub wyp逝kiwaniu z kopalnych pla w delcie Wis造 najdrobniejsze okruchy (poni瞠j 5 mm) s w wi瘯szo軼i pomijane. Nie wi璚ej ni tona pozyskiwanego corocznie drobiazgu jest zu篡wana jako granulat na nalewki alkoholowe i jako dodatek do odlewanych z 篡wic syntetycznych pami徠ek z Wybrze瘸 (falsyfikat闚). Powodzenie kosmetyk闚 Polleny-Ewy z υdzi z serii "Bioenergetic", nagrodzonych z這tym medalem na "Eurece 2000" w Brukseli, wywo豉 zapewne deficyt drobnego surowca, pochodzenia krajowego (na Targach Bursztynu w Gda雟ku w 2001 r., na stoisku promuj帷ym te kosmetyki t這 stanowi豉 warstwa drobnych okruch闚 bursztynu z morza lub pla kopalnych z charakterystyczn, naturalnie zeszlifowan zwietrzelin (fot. 1) - st康 wniosek o krajowym 廝鏚le surowca).
     Bogate zasoby drobnego bursztynu zalegaj natomiast sk豉dy Kaliningradzkiego Kombinatu Bursztynowego. Baseny sk豉dowe w Jantarnym (dawnym Palmnicken), przed wojn by造 przystosowane do solanki. Obecnie suche, przepe軟ione s drobnym bursztynem, kt鏎y tylko w nieznacznej cz窷ci jest pobierany do procesu suchej destylacji. Nie powoduje to wi瘯szych szk鏚 ekonomicznych, bowiem w zwietrzelinie na powierzchni bry貫k by mo瞠 wzrasta udzia kwasu bursztynowego, najbardziej atrakcyjnego handlowo produktu suchej destylacji. Jednak瞠 widok zaniedbanych ha責 bursztynowych okruch闚 wywo逝je wra瞠nie traktowania ich bez wi瘯szej troski.
     A stanowi one ogromn wi瘯szo嗆 surowca wydobywanego w kopalniach odkrywkowych "Primorska" i "Pla穎wa". Dochodz do nich odpady z przetw鏎stwa i selekcji surowca jubilerskiego oraz surowca przeznaczonego do prasowania. Dla orientacji o skali zjawiska warto zapozna si ze schematem wykorzystania surowca w rosyjskim kombinacie, opracowanym przez 安iatos豉wa Sawkiewicza w 1970 r.1 (tab. 1).


powi瘯sz, aby zobaczy szczeg馧y >>>

Surowiec jubilerski
     Prawie ca貫 przetw鏎stwo bursztynu na cele jubilerskie (produkcja naszyjnik闚 i bransolet oraz kamieni do bi簑terii srebrnej i z這tej) wykorzystuje bry趾i w przedziale wagowym od 1 do 100 g. Surowiec tej klasy podlega bardzo szybkiemu zagospodarowaniu. Cz瘰to wykonanie gotowego wyrobu nast瘼uje w czasie kr鏒szym ni miesi帷 od wydobycia surowca ze z這瘸, rzadko dochodzi do 12 miesi璚y. Dlatego te konserwacja tej cz窷ci zu篡wanego materia逝 nie polega na ochronie go przed wietrzeniem (nieznacznym w tak kr鏒kim czasie), lecz przed uszkodzeniami mechanicznymi.
     W豉軼iwe opakowanie w transporcie (skrzynki lub pojemniki, a nie worki) i rega造 do sk豉dowania w cienkich warstwach umo磧iwiaj帷e przegl康 bez nieustannego przewracania ca貫j masy, to najbardziej niezb璠ne warunki ochrony kr鏒koterminowej.

Okazy przyrodnicze i surowiec najwy窺zej klasy
     W praktyce warsztatowej przywi您uje si natomiast wielk wag do wyselekcjonowanych okaz闚 bursztynu. Ka盥a unikatowa bry豉 jest dok豉dnie myta, oczyszczana z lu幡ych produkt闚 korozji i pozosta這軼i b這ta lub "niebieskiej ziemi" w zag喚bieniach. Szczeg鏊nie starannie usuwany jest piryt i inne materia造 znajduj帷e si w g喚bokich szczelinach, mog帷e powodowa rozszczepienie bry貫k.
     Jeszcze do niedawna przed zapakowaniem do szczelnych pojemnik闚 bry趾i bursztynu by造 zwykle nasycane t逝szczami (g堯wnie ciek陰 parafin) lub emulsjami t逝szcz闚 w ciep貫j wodzie z dodatkiem szampon闚. Obecnie cz瘰tsza jest praktyka wcierania w powierzchniow zwietrzelin r騜nych preparat闚 z wosk闚 syntetycznych. Najbardziej popularne sta造 si ostatnio woski do karoserii samochodowych firmy Amway2.
     Wa積ymi czynnikami ochronnymi jest sta豉 temperatura (kilkana軼ie stopni Celsjusza), sta豉 wilgotno嗆 (oko這 60%) i brak dost瘼u 鈍iat豉. Niweluj one w znacznym stopniu wra磧iwo嗆 surowego bursztynu na wietrzenie z racji nieregularnych, bardzo rozwini皻ych form i porowatej powierzchni ze zwi瘯szon zawarto軼i kwasu bursztynowego.
     Skutki zaniechania zabieg闚 ochronnych s bardzo dotkliwe. Mog to stwierdzi na przyk豉dzie badania partii 96 kg surowego bursztynu ze z堯 na Sambii, obj皻ej post瘼owaniem s康owym. Po 20 miesi帷ach przechowywania tego surowca w r騜nych magazynach policyjnych i s康owych, w niezbyt szczelnych workach z w堯kna szklanego, ubytki wynios造 2400 g, to jest ponad 2%. Powierzchniowa warstwa bursztynu sproszkowa豉 si i opad豉 na dno opakowa w masie ponad 500 g3.
     Okazy surowego bursztynu przechowuj si tym trudniej, im grubsza by豉 warstwa zwietrzeliny w momencie wydobycia ze z這瘸. Surowiec z nagromadze polodowcowych, zw豉szcza z glin i i堯w (z wyj徠kiem czerwonych okaz闚 ze 篤irowni i innych warstw ponad poziomem w鏚 gruntowych) jest znacznie odporniejszy. Jeszcze lepiej sprawuje si bursztyn wy豉wiany z morza lub wyp逝kiwany z pla kopalnych w delcie Wis造. Szczeg鏊nie odporne s powierzchnie ca趾owicie wyg豉dzone podczas transportu na brzeg morski. Nawet po dziesi璚ioleciach przechowywania, w tym r闚nie eksponowania w o鈍ietlonych witrynach, zachowuj one g豉dko嗆, a korozja daje tylko lekkie zmatowienie i zmian barwy w stron czerwieni.
     Najszybciej ulegaj zwietrzeniu okazy surowca warstwowego i w znacznym stopniu zanieczyszczonego szcz徠kami ro郵innymi; najbardziej kiedy wyst瘼uj 陰cznie te obydwa czynniki. W takich przypadkach konieczne bywa nasycenie porowatej struktury 篡wic damarow, wprowadzan w kilku etapach w roztworach w terpentynie balsamicznej, stopniowo wzbogacanych od 4 do 12% 篡wicy4.
     Na zako鎍zenie kilka obserwacji odnosz帷ych si do najwi瘯szej bry造 bursztynu ba速yckiego znalezionej na terenie Polski w okresie powojennym. Pozostaje ona w zbiorach prywatnych, a zim 2000/2001 r. by豉 eksponowana na wystawie czasowej Stowarzyszenia Bursztynnik闚 w Muzeum Historyczno-Etnograficznym w Chojnicach pod nazw "Bursztyn i bursztynnicy". W pierwszym wydaniu pi瘯nego albumu Tajemnice bursztynu Barbary Kosmowskiej-Ceranowicz i Tomasza Konarta z roku 1989 jej masa okre郵ona jest na 3 kg, cho z relacji w豉軼icieli wynika, i w momencie jej wydobycia 5 lat wcze郾iej ze 篤irowni w pobli簑 Kamienia Kraje雟kiego wa篡豉 3100 g (fot. 2). Obecnie jej masa nie przekracza 2880 g, cho wymiary nie zmieni造 si. Przez szereg lat eksponowana by豉 na silnie o鈍ietlonej (鈍iat貫m s這necznym i sztucznym) witrynie sklepowej. Obecnie warstwa czerwonawej, porowatej zwietrzeliny na ca貫j powierzchni si璕a kilku milimetr闚, a w sp瘯aniach wida 軼iemnia陰 struktur wn皻rza bry造. Jest to znamieniem krucho軼i materia逝 i nieprzydatno軼i na przyk豉d na skomplikowan form rze嬌iarsk. Jako okaz przyrodniczy wyra幡ie wymaga pilnych zabieg闚 ochronnych. Jest to przestrog dla kolekcjoner闚 podobnych okaz闚, a nawet muze闚, kt鏎e nie zatrudniaj wyspecjalizowanych konserwator闚.
     Przy grubej warstwie zwietrzeliny, przekraczaj帷ej 0,5 mm, preparaty woskowe wspomniane wy瞠j mog okaza si niewystarczaj帷e. Mo瞠 warto spr鏏owa nasycania zwietrzeliny tak zwanym "bursztynem topionym" (bursztynow kalafoni), produktem suchej destylacji bursztynu naturalnego. W gr wchodz preparaty w r騜nych rozpuszczalnikach do farb z dodatkiem bursztynu topionego nieprzekraczaj帷ym 1% obj皻o軼i. Wi瘯szy dodatek tworzy pow這k podobn do werniksu, zalegaj帷 na powierzchni bry貫k.
     Wymian do鈍iadcze w tym zakresie prowadzi Mi璠zynarodowe Stowarzyszenie Bursztynnik闚 w Gda雟ku.

Przypisy
1 S.S. Sawkiewicz: Jantar. Wyd. Niedra, Leningrad 1970.
2 Preparat "silicone glaze".
3 S康 Rejonowy w Gda雟ku, Wydzia Karny, sprawa 455/99.
4 Metoda praktykowana przez litewskie konserwatorki zabytk闚 archeologicznych Jurate Senvaitiene i Brone Kunkuliene w komorze podci郾ieniowej jest skuteczna r闚nie pod ci郾ieniem atmosferycznym w odniesieniu do bardzo porowatego surowca. Patrz: Die Konservierung von arch鄤logischen Bernsteinfunden in litauischen Sammlungen w: "Metalla" - Sonderheft zum Symposium "Neue Erkentnisse zum Bernstein", Bochum 1996.

Ilustracje
Fot. 1. Kosmetyki z udzia貫m bursztynu.
Fot. 2. Najwi瘯sza bry豉 bursztynu ba速yckiego znaleziona na terenie Polski w 1984 r.

Fatal error: require() [function.require]: Failed opening required '../../config/right.inc' (include_path='.:/usr/multiphp/php5.2/usr/share/php:/home/lib/php5.2:/home/lib/php5.2/pear') in /home/users/pj/public_html/archiwum/jubiler_3-14/index.php on line 46