Polski Jubiler

 NUMER ARCHIWALNY


Na ok豉dce: Jacek Byczewski, bransolety, stal, z這to

fot. J. Malinowski

W NUMERZE

Bursztyn i inne 篡wice kopalne 鈍iata.
Bursztyn ba速ycki - sukcynit

     Czytelnik "Polskiego Jubilera" ma prawo by zirytowany, 瞠 w cyklu traktuj帷ym o 篡wicach kopalnych, kt鏎y rozpocz掖 si jesieni 1998 r. ("PJ" 3(4), 1998), nie pojawi si jeszcze artyku o najwa積iejszej z 篡wic kopanych, jak jest bursztyn ba速ycki. Bursztyn ba速ycki to temat rzeka i bardzo pasuje do niego znane powiedzenie "im wi璚ej wiemy - tym mniej wiemy". Trudno pisa o nim kr鏒ko, aby czego nie przeoczy, a ju na pewno, aby si nie powtarza. Ta w豉郾ie trudno嗆 sprawi豉, 瞠 tak d逝go odsuwany by w czasie.

Nazwa
     Sukcynit, albo inaczej bursztyn ba速ycki, a wed逝g badacza bursztynu z Petersburga 安iatos豉wa Sawkiewicza po prostu bursztyn, jest najlepiej znan 篡wic; ma najodleglejsze tradycje i najbogatsz literatur si璕aj帷 staro篡tno軼i. Nazwa sukcynit po raz pierwszy zosta豉 w陰czona do wykaz闚 mineralogicznych przez Breithaupta w XIX wieku. Pochodzi od jednej z nazw bursztynu z dzie豉 Naturalis Historia rzymskiego pisarza Pliniusza Starszego (ok. 23-79), kt鏎y imiona i nazwy podawa w wersji 豉ci雟kiej (chocia powo造wa si tak瞠 na pisarzy greckich): "Nasi przodkowie wierzyli 瞠 bursztyn jest sokiem (sucus) drzewnym, nazywaj帷 go z tej przyczyny sucinum" (ksi璕a 37).

Rodow鏚
     Sukcynitem jako tworzywem do wyrobu amulet闚, a nast瘼nie ozd鏏 zainteresowa si ju cz這wiek paleolitu. Z neolitu dobrze znane jest w Polsce wyj徠kowe nagromadzenie warsztat闚 obr鏏ki bursztynu w Nied德iedzi闚ce na 真豉wach, gdzie bursztynnicy jednocze郾ie zaopatrywali si w surowiec. Zna jednak, a pozna to dwie bardzo r騜ne sprawy. Sukcynit jest znany, ale jeszcze stale nie do ko鎍a poznany, mimo 瞠 jednoznacznie daje si go dzi identyfikowa poprzez badanie wielokrotnie ju cytowan na 豉mach "PJ" metod spektroskopii absorpcyjnej w podczerwieni (IRS).
     Najbardziej dyskusyjny od lat pozostaje temat genezy sukcynitu - 篡wica jakiego drzewa przetworzy豉 si w bursztyn. Zestawiaj帷 niekt鏎ych tylko autor闚, od staro篡tnych pocz患szy, i ich wskazania na macierzyste drzewa sukcynitu, 豉two przekona si o z這穎no軼i problemu:
Pliniusz Starszy: sosna, cedr, topola (obserwacje)
Haczewski (1838): Abies bituminosa (obserwacje?)
Berendt (1845): sosna (badania botaniczne)
Goeppert i Berendt (1845): Pinites succinifer (badania botaniczne)
Menge (1858): Taxoxylum electrochyton (badania botaniczne)
Conwentz (1890): Pinus succinifera (Goeppert) Conwentz (badania botaniczne)
Kostyniuk (1960): nowozelandzka kauri (obserwacje botaniczne)
Schubert (1961): Pinus succinifera (Conw.) Schubert (badania botaniczne i chemiczne)
Czeczott (1961): r騜ne gatunki drzew (literatura dotycz帷a inkluzji ro郵innych)
Langenheim (1963): Agathis S. z rodziny araukarii (badania botaniczne)
Havercamp (1985): Agathis S. (badania fizyczno-chemiczne)
Katinas (1987): Cedrus atlantica L.(IRS)
Beck (1993): Agathis S. (badania fizyczno-chemiczne)
Anderson i Lepage (1995): Pseudolarix (badania botaniczne i fizyczno-chemiczne)

     Klasyczne niemieckie dziewi皻nastowieczne dzie豉, oparte na badaniach botanicznych, kt鏎e opisuj macierzyste drzewa sukcynitu obj皻e wsp鏊nym gatunkiem Pinus succinifera (Goeppert) Conwentz, 1890, najcz窷ciej wymieniane w literaturze, nie znajduj dzi zwolennik闚. Brak r闚nie badaczy, kt鏎zy by podj瘭i rewizj tego z這穎nego gatunku.
     Ogromnie obiecuj帷e wydawa這 si 13 lat temu, na podstawie bada metod spektroskopii absorpcyjnej w podczerwieni (IRS), wskazanie na gatunek Cedrus atlantica L.- drzew, kt鏎e porastaj dzi g鏎y Atlas w p馧nocnej Afryce. Niestety wyniku tego, opublikowanego jedynie w gazecie moskiewskiej (1987) i zreferowanego na Mi璠zynarodowym Spotkaniu Badaczy Bursztynu w Muzeum Ziemi w Warszawie w 1988 r., do dzi nie potwierdzi造 瘸dne badania paleobotaniczne. Brak takich bada pozostawia nawet najbardziej przekonywaj帷e wnioski genetyczne, uzyskane innymi metodami, w sferze przypuszcze.
     Oznaczenie gatunku macierzystego drzewa sukcynitu z wyspy Axel Heiberg w p馧nocnej Kanadzie na Pseudolarix wehri oparte na badaniach zar闚no botanicznych, jak i fizyczno-chemicznych jest (zdaniem autorki) z punktu widzenia metodycznego najbli窺ze prawdy (Anderson, Lepage 1995). Sukcynit znaleziony na z這簑 pierwotnym wraz z organicznymi szcz徠kami macierzystego drzewa identyfikuje si metod IRS, a szcz徠ki organiczne poddane zosta造 badaniom botanicznym. Po這瞠nie geograficzne tego znaleziska jest bardziej por闚nywalne z obszarem Fennoskandii, kt鏎a by豉 w trzeciorz璠zie rejonem rozwoju las闚 bursztynodajnych dla z堯 ch豉powsko-sambijskich, ni z obszarem rozprzestrzenienia le郾ych zbiorowisk z rodzajem Agathis.

     S autorzy upatruj帷y genezy sukcynitu zar闚no na podstawie bada botanicznych, jak i fizyczno-chemicznych w drzewach z rodzaju Agathis z rodziny araukarii. Tak zwolennicy, jak i przeciwnicy rodzaju Agathis jako drzewa macierzystego bursztynu zdaj sobie spraw z tego, 瞠 drzewa z rodziny Araucariaceae s i by造 w trzeciorz璠zie zwi您ane jedynie z p馧kul po逝dniow, a bursztyn ba速ycki ma swoj kolebk na p馧nocy.
     Za przyj璚iem Agathis przemawia造 badania polegaj帷e na usuni璚iu kwasu bursztynowego z sukcynitu, co da這 produkt podobny do 篡wicy Agathis australis, i odwrotnie - 篡wica Agathis wzbogacona kwasem bursztynowym da豉 sukcynit. Za odrzuceniem wypowiedzieli si inni badacze, kt鏎zy uzyskanie takich wynik闚 przypisuj tylko podobie雟twu struktury tych 篡wic.
     Nale瘸這by postawi badaczom pytanie, czy podobie雟two chemiczne 篡wic drzew z rodzin Araucariaceae i Pinaceae mo瞠 by uzasadnione powinowactwem botanicznym tych dw鏂h rodzin. Ale na nie powinny odpowiedzie badania inkluzji ro郵innych, w tym r闚nie rewizje dotychczas oznaczonych gatunk闚. Wszelkie badania botaniczne, jako szczeg鏊nie trudne, niestety post瘼uj bardzo wolno.
     Na korzy嗆 Agathis przemawiaj r闚nie rozwa瘸nia Sawkiewicza (1971), oparte by mo瞠 na wy瞠j zacytowanej redukcji kwasu bursztynowego, kt鏎e pozwoli造 mu na ustawienie ci庵u genetycznego w obr瑿ie 篡wic: gedanit (篡wica, kt鏎ej krzywa IR jest podobna do krzywej Agathis australis) - gedano-sukcynit - sukcynit.
     Mo積a w literaturze znale潭 r闚nie spekulacje dotycz帷e podobie雟twa krzywych IR, mi璠zy innymi krancytu i sukcynitu (Kosmowska-Ceranowicz 1999).

Przemiana 篡wicy w bursztyn
     Nie wdaj帷 si w dyskusje, czy bursztyn jest minera貫m (a jest), czy tylko substancj organiczn (jak w klasyfikacjach mineralogicznych) albo liptobiolitem 篡wiczno-woskowym (wg podr璚znik闚 petrografii), nale瘸這by do ko鎍a przebada procesy, kt鏎e przetworzy造 ciek陰 篡wic w bursztyn. Poczynaj帷 od sk豉dnik闚 篡wic wsp馧czesnych, a ko鎍z帷 na takich sk豉dnikach, jak kwasy, terpeny, sukcinoterpeny stwierdzone w bursztynie - mo積a przedstawi za wielu autorami uproszczony proces przemiany 篡wicy w bursztyn (Kosmowska-Ceranowicz 1988), kt鏎y tylko pozornie wydaje si prosty. Znamy jedynie schematy wskazuj帷e na uchodzenie ze 鈍ie瞠j 篡wicy sk豉dnik闚 lotnych, czego wynikiem jest jej twardnienie, a tak瞠 czasem powstanie porowatej albo pienistej struktury bursztynu nieprzezroczystego. Wiemy te o procesach izo- i polimeryzacji czy utleniania, a tak瞠 o znacz帷ym udziale w tych procesach bakterii.
     Du瞠 znaczenie mia這 r闚nie 鈔odowisko. Produkcja 篡wicy przebiega豉 oczywi軼ie w warunkach l康owych, udzia bakterii zwi您any by ze 鈔odowiskiem redukcyjnym (mokrad豉, gnij帷e ro郵iny). Ostateczny akt dla najwspanialszej z 篡wic - bursztynu - dokonywa si w warunkach morskich. 砰wice, kt鏎e do dzi znajduj si w warunkach l康owych, jak cho熲y 篡wice z osad闚 dolnego i 鈔odkowego eocenu Geiseltal w Niemczech, pozosta造 retynitami (bardzo upraszczaj帷, s to 篡wice o zawarto軼i kwasu bursztynowego od 0 do 3%).
     Nauka jednak nie mo瞠 znale潭 jednoznacznego modelu przemian chemicznych, kt鏎e doprowadzi造 do powstawania bursztynu. Mo積a jeszcze (nawet w najnowszej literaturze!) znale潭 wz鏎 chemiczny bursztynu, kt鏎y w XIX i w pierwszej po這wie XX w. podawa造 prawie wszystkie podr璚zniki mineralogii. Dzi wobec odkrytych metodami fizykochemicznymi (chromatografii gazowej i spektrometrii masowej) co najmniej 70 zwi您k闚 chemicznych wchodz帷ych w sk豉d r騜nych 篡wic kopalnych wz鏎 ten nie ma ju racji bytu. W sukcynicie ze zbior闚 paryskich stwierdzono obecno嗆 34 zwi您k闚 (Stout i in. 1995). Du瘸 ich liczba jest wynikiem z這穎nego procesu przemiany 篡wicy w bursztyn.

W豉sciwo軼i sukcynitu
     Georgius Agricola (De natura fossilium, 1546) jako pierwszy uzyska kwas bursztynowy do dzi pozostaj帷y jednym z identyfikator闚 sukcynitu. W XIX w. metod t stosowa m.in. gda雟ki przyrodnik Otto Helm.
     Kwas bursztynowy wyst瘼uje w bursztynie jako jeden z jego sk豉dnik闚 w ilo軼i od 3 do 8%. Inne rodzaje 篡wic kopalnych nie zawieraj go wcale albo poni瞠j 3%.
     W procesie suchej destylacji bursztynu otrzymujemy trzy sk豉dniki:
- kwas bursztynowy w postaci krystalicznej,
- p造nny olej bursztynowy,
- kalafoni w postaci sta貫j.
     Inne parametry sukcynitu:
- sk豉d elementarny: C 61-81%, H 8,5-11%, O oko這 15%, S do 0,5% (siarka jako sk豉dnik wt鏎ny mo瞠 wyst瘼owa w ilo軼i od zera do kilku procent, np. w bursztynie ukrai雟kim jest jej nawet oko這 5%, chocia w rejonie ba速yckim nie przekracza normy)
- twardo嗆: 2,0-2,5 w skali Mohsa;
- mikrotwardo嗆: 199-290 megapaskali (=19,9-29 kG/mm2);
- g瘰to嗆: 0,96-1,096 g/cm3;
- temperatura topnienia: 287-300蚓 (wg innych 廝鏚e 300-380蚓);
- temperatura mi瘯nienia: 150-180oC;
- wsp馧czynnik za豉mania 鈍iat豉: 1,539-1,542;
- rozpuszczalno嗆 w rozpuszczalnikach organicznych: s豉ba (tab.1);
- elektryzacja: ujemna;
- reakcja na podgrzanie: czysty zapach 篡wiczny;
- reakcja na p這mie: pali si kopc帷ym 鄴速ym p這mieniem;
- w 鈍ietle ultrafioletowym: niebieski;
- inkluzje: gazowe - kuliste lub owalne, organiczne (fauna i flora);
- zr騜nicowanie struktury wewn皻rznej: bogactwo odmian (barwa i stopie przezroczysto軼i).

     Badania chemiczne bursztynu s utrudnione jego s豉b rozpuszczalno軼i. Analizowana mo瞠 by tylko frakcja rozpuszczona, wobec czego uzyskiwane wyniki bada s tylko fragmentaryczne.

ci庵 dalszy >>>


Fatal error: require() [function.require]: Failed opening required '../../config/right.inc' (include_path='.:/usr/multiphp/php5.2/usr/share/php:/home/lib/php5.2:/home/lib/php5.2/pear') in /home/users/pj/public_html/archiwum/jubiler_3-14/index.php on line 46