Polski Jubiler

 NUMER ARCHIWALNY

Polski Jubiler Nr 3 (17) 2002

Na ok豉dce:
Ewa Rudowska, naszyjnik, kolczyki, z這ty medal "Gold Virtuosi 2002" www.ewarudowska.pl

fot. Archiwum

W NUMERZE
M瘰ka bi簑teria bursztynowa sprzed 4000 lat
Widok uk豉du szcz徠k闚 kostnych i ozd鏏 bursztynowych w trakcie eksploracji grobu.    Bursztyn jako surowiec do wytwarzania ozd鏏 i amulet闚 opisywany jest w literaturze archeologicznej od XIX w. Najstarsze, niezwykle rzadkie przedmioty pochodz z Europy i datowane s na schy趾owy paleolit oraz mezolit (tj. na okres ok. 13000-7000 lat temu). Wzrost znaczenia wytw鏎czo軼i bursztyniarskiej nast徙i w nast瘼nym okresie epoki kamienia, czyli w neolicie. Z tego te czasu, a dok豉dniej z jego p騧nej fazy (5000-4000 lat temu), znane s pracownie 闚czesnych wytw鏎c闚 ozd鏏 z osad nadmorskich (od nasady P馧wyspu Helskiego przez Zatok Gda雟k, Zalew Wi郵any, P馧wysep Sambijski, ko鎍z帷 na Mierzei Kuro雟kiej) oraz wyspecjalizowanych osad produkcyjnych na 真豉wach Wi郵anych1. Wytwarzaniem ozd鏏 bursztynowych, a tak瞠, jak si wydaje, ich dystrybucj zajmowa豉 si ludno嗆 kultury rzucewskiej. O rozmiarach wymiany mog 鈍iadczy znaleziska paciork闚 bursztynowych z po逝dniowej Polski, gdzie w grobach szkieletowych ludno軼i kultury z這ckiej znajdowane s ca貫 ich kolie2. Ozdoby bursztynowe, cho nie tak liczne, odkrywane s tak瞠 na terenie Czech, Moraw, S這wacji, Ukrainy, W這ch i Grecji.
Okazy uszkodzone i naprawiane.    W bezpo鈔ednim s御iedztwie zag喚bia bursztynowego, tj. na terenie Warmii i Mazur, znaleziska ozd鏏 bursztynowych nale膨 do rzadko軼i i wzbudzaj sensacj3. Nie dziwi zatem fakt, 瞠 podczas bada archeologicznych prowadzonych przez pracownik闚 Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego w Z帳iu nad Jeziorem ζ雟kim wielkie zaskoczenie wywo豉這 odkrycie nienaruszonego grobu m篹czyzny pochowanego z "garniturem" ozd鏏 bursztynowych4 (fot. 1). Sk豉da這 si na niego 陰cznie 50 paciork闚 bursztynowych stanowi帷ych aplikacje naszyjnika, pasa oraz dw鏂h bransolet, po jednej na r璚e i na nodze. Z typologicznego punktu widzenia tego rodzajutypu przedmioty okre郵ane s jako paciorki guzkowate z otworem V-kszta速nym i W-kszta速nym.
Zestawienie najwi瘯szego i najmniejszego paciorka odkrytego w poch闚ku.    Niestety ze wzgl璠u na rodzaj zasypiska komory grobowej, a by豉 ni kreda, bursztyn by silnie zwietrza造 i tylko dzi瘯i pomocy Katarzyny Kwiatkowskiej, pracownika Dzia逝 Bursztynu Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, uda這 si je zabezpieczy i wydoby w mo磧iwie dobrym stanie. W trakcie opracowania ozd鏏 stwierdzono, 瞠 zosta造 wykonane z jednej odmiany bursztynu nieprzezroczystego zapewne o tej samej 鄴速ej barwie (by mo瞠 w r騜nych jej odcieniach)6. Proporcje paciork闚 鈍iadcz wyra幡ie o wykonaniu ich na konkretne zam闚ienie. O tym, i by造 u篡wane, 鈍iadcz dobitnie nieudolne zabiegi naprawcze uszkodzonych okaz闚, dokonywane prawdopodobnie przez w豉軼iciela (fot. 2), co wskazuje na ogromn warto嗆 ozd鏏. Ciekawostk Przyk豉dy paciork闚 z otworem V-kszta速nym.techniczn jest niespotykany dotychczas spos鏏 nawiercania otwor闚 w kszta販ie litery W. Zabieg ten nale篡 t逝maczy rozmiarami u篡tego surowca, tzn. stosunkowo du篡mi, lecz cienkimi p造tkami bursztynu (najwi瘯sze o d逝go軼i 35 mm, szeroko軼i 28 mm, grubo軼i 7 mm; najmniejsze za okr庵貫 o 鈔ednicy 12 mm i grubo軼i 3 mm) (fot. 3). Zar闚no nawiercanie V-kszta速ne, jak te W-kszta速ne mia這 na celu ukrycie otworu i sposobu przewlekania nici, tak aby od strony widocznej wydawa這 si, 瞠 jest to lity bursztyn (fot. 4 i 5). Spo鈔鏚 50 paciork闚 42 to formy prostok徠ne, 3 koliste, 2 kwadratowe, a 3 naprawiane (przerabiane). Rozmieszczenie poszczeg鏊nych form we wszystkich ozdobach ukazywa這 okazy najwi瘯sze centralnie a najmniejsze i naprawiane z ty逝 (rys. 1). Powierzchnia widoczna by豉 opracowywana dok豉dniej i dodatkowo wyszlifowana, wewn皻rzna za mniej starannie z widocznym niemal we wszystkich przypadkach jedynie grubym Przyk豉dy paciork闚 z otworem W-kszta速nym.szlifem. Podobnie jak w innych ozdobach z tego okresu, nie stwierdzono zabiegu polerowania. Strony wierzchnie, jak i spodnie mia造 zarys "koperty" zwi您any ze sposobem szlifowania, co w przekroju pod逝積ym dawa這 kszta速 tr鎩k徠a lub rombu. Zat瘼ianie (軼inanie) kraw璠zi mia這 zapobiec wykruszaniu si ich w trakcie u篡tkowania. Otwory nawiercano r騜nej grubo軼i wiert豉mi, ale zawsze w ten spos鏏, 瞠 鈔ednica otworu zmniejsza豉 si w g陰b paciorka, daj帷 w przekroju zarys lejka. W zale積o軼i od wielko軼i ozdoby, 鈔ednice nawierce wynosz od 6 do 2 mm (rys. 2). Dla uzmys這wienia sobie perfekcji, jak osi庵n瘭i 闚cze郾i "jubilerzy", nale篡 doda, 瞠 wszystkie czynno軼i wykonywane by造 jedynie przy u篡ciu narz璠zi kamiennych (p造ty szlifierskie), krzemiennych i ko軼ianych (wiert豉).
1. Rekonstrukcja uk豉du paciork闚: a - naszyjnik, b - bransoleta na r瘯, c - bransoleta na nog, d - pas.    Odkrycie z Z帳ia, ze wzgl璠u na brak znanych analogii w鈔鏚 podobnych znalezisk, nale篡 do unikatowych w skali europejskiej. R騜nice przejawiaj si przede wszystkim w odmienno軼i niekt鏎ych typ闚 paciork闚, jak te w zestawie samych ozd鏏 - to jest garnituru sk豉daj帷ego si z naszyjnika, bransolet i pasa. Taki zestaw ozd鏏 bursztynowych zosta odkryty po raz pierwszy. Nie nale篡 si dziwi p販i osobnika odkrytego w grobie; czasy w kt鏎ych 篡, to w tej cz窷ci Europy okres dominacji m篹czyzn, czego dowodem s licznie odkrywane groby osobnik闚 wyposa穎nych w bro, a tak瞠 ozdoby, przy jednoczesnym braku poch闚k闚 kobiecych. W takich przypadkach m闚i si o dualizmie obrz康ku pogrzebowego i poch闚kach archeologiczne nieuchwytnych. Nasz Kilka wybranych paciork闚 w trzech rzutach z przekrojami.m篹czyzna (rys. 3) rasy bia貫j typu czucho雟kiego, w wieku oko這 40-50 lat, nie posiada broni, lecz o tym, 瞠 by wojownikiem i jednocze郾ie zajmowa bardzo wysok pozycj w spo貫cze雟twie, 鈍iadcz z jednej strony obra瞠nia zadane kamienn siekier, z drugiej za bogactwo ozd鏏5.
    Na zako鎍zenie, dla por闚nania chronologicznego okresu funkcjonowania pracowni bursztyniarskich na po逝dniowo-wschodnim pobrze簑 Ba速yku oraz odkrycia z Z帳ia z wydarzeniami w innych cz窷ciach 鈍iata, nale篡 wspomnie, 瞠 by to czas formowania si pierwszych pa雟tw: w Egipcie, Mezopotamii, Indiach, oraz pierwszych rozwini皻ych kultur epoki br您u (tzw. protocywilizacji) w po逝dniowej Europie.

Rekonstrukcje wygl康u twarzy m篹czyzny z bi簑teri bursztynow.

* D. Manasterski jest asystentem w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.

1 R. F. Mazurowski: Badania 簑豉wskiego regionu bursztyniarskiego ludno軼i kultury rzucewskiej. Nied德iedzi闚ka, stanowisko 1-3. W: Badania archeologiczne w woj. elbl御kim w latach 1980-1983. Malbork 1987, s. 79-119.
2 Z. Krzak: The Z這ta Culture. Wroc豉w 1976.
3 J. Okulicz: Pradzieje ziem pruskich od p騧nego paleolitu do VII w. n.e. Wroc豉w 1973: A. Walu, D. Manasterski: "Bursztynowy" wojownik sprzed czterech tysi帷leci. "Archeologia 砰wa" 2001 nr 2 (17), s. 24-25; D. Manasterski, K. Piasecki, A. Walu: Schy趾owoneolityczny gr鏏 szkieletowy z ozdobami bursztynowymi ze stanowiska X w Z帳iu, woj. warmi雟ko-mazurskie "安iatowit" Tom 3 Fasc. B (w druku).
4 Badaniami kieruje dr A. Walu z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.
5 Okre郵e odmian bursztynu dokona豉 mgr K. Kwiatkowska z Muzeum Ziemi PAN.
6 Okre郵e antropologicznych dokona dr hab. K. Piasecki z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Fatal error: require() [function.require]: Failed opening required '../../config/right.inc' (include_path='.:/home/lib:/home/lib/php:/home/lib/pear:/home/lib/php/pear:/home/conf/lib:/usr/share/fpdf:/usr/share/pear:/usr/share/php') in /home/users/pj/public_html/archiwum/jubiler_3_17_2002/index.php on line 43